'Liefde voor het boek' wordt boekenvak fataal

[Fred Spek]

Even historisch: dertig jaar geleden maakte ik als student deel uit van de selectiecommissie van de toenmalige Frederik Muller Akademie, de hbo die opleidt voor het boekenvak. Ik mocht dus meebepalen welke nieuwe studenten werden toegelaten tot het walhalla. Ons werd op het hart gedrukt om kandidaten die te kennen gaven dat ze van boeken hielden resoluut de deur te wijzen, omdat ze niet zouden kunnen voldoen aan de economische en marketingtechnische eisen die het zich ontwikkelende boekenvak stelt.

Ook toen al realiseerden opleiders zich dat liefde voor boeken alleen niet voldoende was voor een loopbaan in het boekenvak. Desondanks is de liefde voor het boek nog altijd een van de krachtigste drijfveren die mensen naar het boekenvak leiden. Wie kiest er zonder van boeken en lezen te houden nu voor een baan als redacteur of uitgever? Niemand toch! Andere kwaliteiten zijn zeker ook welkom, maar als je niet van boeken houdt heb je in het boekenvak weinig te zoeken.

Lange tijd, heel lange tijd, was liefde voor het boek en daarbij wat kennis van boekenmaken voldoende om succesvol aan de slag te gaan. De bestaande structuur van het boekenvak zorgde voor de rest. Deze in eeuwen opgebouwde en fijn afgestelde structuur deed eigenlijk het grootste deel van het werk van de uitgever en boekhandelaar. Iedereen kende zijn plek. Je hoefde die structuur alleen maar voor je te laten werken en er handig of innovatief gebruik van te maken. De een is daar beter in dan de ander, en dus succesvoller, maar de structuur werkt in principe voor iedereen.

Hoe ziet die structuur eruit? Heel eenvoudig. De uitgever maakt van een manuscript van de auteur een boek, verkoopt het aan en distribueert het naar boekhandels, stuurt het naar de pers ter bespreking (vrije publiciteit) en plaatst eventueel een advertentie (betaalde reclame). De consument op zijn beurt werkt mee in deze structuur en weet waar hij voor zijn boeken moet zijn. Er bestaan natuurlijk allerlei variaties en varianten, toch is dit in essentie de structuur van het boekenvak.

Maar wat moet en kan de uitgever en boekhandelaar die met deze structuur is vergroeid als de consument zijn aandacht verplaatst naar andere mediabezigheden, als diens koopgedrag verandert, als er nieuwe distributietechnieken en tekstdragers hun intrede doen, als er ondernemers op het toneel verschijnen die lak hebben aan de bestaande structuur, enzovoort enzovoort? Volstaat dan de liefde voor het boek om deze nieuwe ontwikkelingen het hoofd te bieden?

Op het moment dat de bestaande structuur onder druk komt te staan en niet meer naar behoren werkt, moeten uitgevers en boekhandelaren, net zoals hun verre voorzaten dat ooit deden, oplossingen bedenken die tegemoetkomen aan de eisen van de veranderende (digitale) wereld. Daar is meer voor nodig dan liefde voor het boek alleen. Handelsgeest en ondernemerszin, bijvoorbeeld, die verder strekken dan de huidige gereglementeerde structuur van het boekenvak.

Hoe ziet de toekomst eruit? Is het zo moeilijk om de ontwikkelingen die werkelijk invloed hebben te 'lezen'? Je hoeft maar om je heen te kijken naar de mediaconsumptie en het mediagedrag van jongeren om met zekerheid te kunnen stellen dat digitalisering steeds belangrijker wordt en een groter aandeel in ons leven zal hebben, de wereld van het boek niet uitgezonderd. Die jongeren zijn namelijk de toekomstige consumenten, ze vervangen onvermijdelijk de huidige consumenten, en als dat gebeurt verandert de wereld vanzelf, of je dat nu wilt of niet, of je van boeken houdt of niet.

De grote vraag is of de huidige leidinggevende generatie uitgevers en boekhandelaren bij machte is deze eis van verandering om te zetten in vruchtbaar beleid. Ouderen mogen wijzer en ervarener zijn dan jongeren, maar hun ervaring is gestoeld op het verleden (soms tientallen jaren) van de bekende en hun vertrouwde structuren. Dat biedt geen garantie dat ze in staat zullen zijn nieuwe structuren te helpen bedenken en vormgeven. 

Integendeel. Het is niet langer voldoende de bestaande structuur bij te stellen opdat ze blijft functioneren voor gevestigde belangen. Iets waar de verschillende partijen in het boekenvak altijd wel goed in zijn geweest. Nee, de structuur van het vak en de bedrijfskolom moet nu - in het licht van de om zich heen grijpende digitalisering - geheel op de schop. Er moeten revolutionaire gedachten worden toegelaten. En daar wreekt zich de liefde voor het boek die zo bepalend is voor uitgevers en boekhandelaren die niet beter weten dan dat de structuur wel voor hen zal (blijven) werken. Slechts weinigen van de oudere generatie zullen in staat zijn om buiten zichzelf te treden en oplossingen te bedenken voor problemen en situaties die buiten hun vertrouwde gezichtsveld vallen.