'Lange tekst' is onnatuurlijk

[Fred Spek]

Het gebruik van internet heeft onder meer tot gevolg dat we verleren om lange(re) teksten tot ons te nemen. Dat wordt tenminste beweerd door sommige wetenschappers die zich bezighouden met digitalisering. Wat lang is, is niet helemaal duidelijk. De lengte van een essay of een reportage in krant of tijdschrift, of die van een flinke roman? Beide waarschijnlijk. Welke ook bedoeld wordt, het komt er op neer dat 'we' niet meer of in ieder geval steeds minder in staat zijn om een tekst waarin een betoog wordt opgebouwd geconcentreerd te lezen, gedeformeerd als 'we' intussen zijn door zaplezen.

Hier schuilt een waardeoordeel in. Lange teksten worden beschouwd als een vervoermiddel bij uitstek van echte kennis. De (deskundige) auteur ervan zet een betoog op en leidt de lezer langs het pad van argumenten, stukjes kennis en voorbeelden om hem zo de tempel van het weten binnen te leiden. In zijn eentje zou de lezer hiertoe niet in staat zijn. En dat is de reden waarom korte teksten, die eigenlijk niet meer dan fragmentarische mededelingen kunnen bevatten, ongeschikt zijn voor ware kennisoverdracht. De lezer mist een logisch verband en de meesten kunnen dat verband ook niet zelfstandig leggen.

Klopt dit allemaal wel?

Denk het niet. In de eerste plaats is het fenomeen 'lange tekst' iets van min of meer recente datum bezien op de tijdlijn van de geschiedenis. Een paar duizend jaar hooguit. Heel veel teksten die geschreven zijn sinds de mens kan schrijven, bestaan juist helemaal niet uit lange tekst. Zelfs een oud en dik boek als de bijbel dankt zijn omvang aan de compilatie van vele korte teksten. Je kunt er gemakkelijk hapsnap (zappend) in lezen, verondersteld dat je dat zou willen.

Zaplezen is bovendien niet pas geïntroduceerd door het computerscherm. Kranten, tijdschriften en ander utilitair drukwerk zijn altijd al publicaties geweest waar we al lezend doorheen dwalen zonder ons te bekommeren om de volgorde waarin de berichten worden aangeboden. Zappen dus. Hier een kop, daar een inleiding, enkele regels, een onderschrift, misschien een alinea, en als het artikel lijkt te bevallen of het onderwerp onze bijzondere interesse wekt lezen we het integraal van voor naar achter.

Je zou met evenveel recht, en zelfs meer recht, kunnen beweren dat het lezen van lange tekst een tegennatuurlijk beroep doet op het menselijke concentratievermogen. Wij willen van nature rondneuzen en grasduinen, en pas als we geprikkeld worden zijn we bereid even halt te houden en ons te verdiepen. En niet alleen een tegennatuurlijk maar ook een onnodig beroep, want veel kennis wordt juist met kleine beetjes tegelijk bijgebracht. Denk even terug aan de lagere school en hoe de jonge hersentjes met korte oefeningen werden gevoed en ontwikkeld. Daar komt nog bij dat veel kennis überhaupt niet via tekst wordt overgebracht, maar mondeling of door iets te laten zien of voor te doen.

De pleitbezorgers van lange tekst kunnen derhalve gerust zijn. Onze hersens zijn een bijzonder gewiekst apparaat dat in staat is om zelfs buiten ons medeweten om opgedane brokjes kennis in een zinvol verband te plaatsen, al moeten onze hersens daar vaak een nachtje over slapen. Begrijpen/begrip is niet iets dat alleen een auteur via een lange tekst bij de lezer kan bewerkstelligen, maar een resultante van zelfstandige denk- en verwerkingsprocessen onder ons schedeldak.